Tại làng Đào Xá xưa (nay là Đào Thục, xã Thư Lâm) – mảnh đất giàu truyền thống văn hóa vùng Kinh Bắc, múa rối nước đã sớm trở thành niềm tự hào của nhân dân địa phương. Sử sách ghi lại, vào đầu thế kỷ 18, vua Lê Hy Tông lên ngôi Thái Thượng Hoàng năm 1716 và nhường ngôi cho Vua Lê Dụ Tông, Thám hoa Đào Đăng Khiêm (tên thật là Nguyễn Đăng Vinh) là người con ưu tú của làng Đào Xá (nay là Đào Thục), cũng được mang theo nghệ thuật múa rối nước của Triều đình Hậu Lê về quê dạy dân làng nghệ thuật này, ban đầu có tên là Phường múa rối nước Đào Xá, nay là Phường múa rối nước Đào Thục. Từ đó, múa rối nước Đào Thục đã có lịch sử hơn 300 năm, trải qua nhiều thăng trầm nhưng vẫn lưu giữ được bản sắc riêng có.
Múa rối nước Đào Thục không chỉ là trò vui giải trí, mà còn là những tích trò thấm đẫm triết lý nhân sinh: cái thiện luôn chiến thắng cái ác, người lao động được tôn vinh, tình nghĩa xóm làng được đề cao. Đây chính là nét đẹp làm nên sức sống lâu bền cho loại hình nghệ thuật này.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, hoạt động múa rối nước bị gián đoạn. Sau hòa bình, đặc biệt từ năm 1956, chính quyền và nhân dân đã nỗ lực khôi phục phường rối, song do điều kiện kinh tế còn khó khăn nên hoạt động chưa đều. Bước ngoặt lớn đến từ năm 1984, khi Phường múa rối nước Đào Thục nhận được sự hỗ trợ của UBND thành phố Hà Nội, Hiệp hội Múa rối thế giới (UNIMA), Nhà hát Múa rối Thăng Long, cùng sự quan tâm của các cấp chính quyền. Từ đây, Phường được kiện toàn, hoạt động ngày càng chuyên nghiệp, vươn mình mạnh mẽ trong đời sống nghệ thuật.
Năm 2000, Phường dựng Thủy đình lưu động phục vụ biểu diễn khắp nơi; năm 2001, Nhà Thủy đình cố định khánh thành tại ao đình làng, trở thành "địa chỉ đỏ" để du khách quốc tế và trong nước thưởng thức. Phường cũng chủ động quảng bá trên các phương tiện truyền thông, tạo dấu ấn rộng rãi trong và ngoài nước.
Hàng năm, Phường rối nước Đào Thục duy trì biểu diễn định kỳ trong các dịp lễ hội truyền thống của địa phương, như: Lễ hội Cổ Loa (5–6 tháng Giêng), Tết lại Đào Thục (mồng 10 tháng Giêng), Giỗ Tổ nghề rối (24 tháng 2 âm lịch), Lễ hội đình làng (13 tháng 11 âm lịch). Bên cạnh đó, hàng nghìn buổi biểu diễn đã phục vụ nhân dân, học sinh, thiếu nhi, khách quốc tế, cũng như các nhiệm vụ chính trị của các cấp.
Phường còn nhiều lần lưu diễn trong và ngoài nước: Trung Quốc, Thái Lan, Hà Lan… và tham gia Festival Huế, Festival Hoa Đà Lạt, các liên hoan nghệ thuật toàn quốc. Đặc biệt, tại 3 kỳ Liên hoan múa rối nước Hà Nội, Phường đều đạt giải cao (giải Nhất năm 2016, giải Nhì các năm 2019 và năm 2023). Thành tích này khẳng định vị thế và sức sống của nghệ thuật múa rối nước Đào Thục trong đời sống đương đại.
Đến nay, Phường đã có hàng chục nghệ nhân được trao tặng Huy chương, Bằng khen, trong đó 18 nghệ nhân được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tặng Kỷ niệm chương vì sự nghiệp văn hóa – thể thao – du lịch; 03 nghệ nhân được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân ưu tú".
Ngày 6/3/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 473/BVHTTDL, công nhận Nghệ thuật trình diễn dân gian múa rối nước Đào Thục là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là niềm vinh dự lớn lao, khẳng định giá trị, sức sống và tầm quan trọng của loại hình nghệ thuật truyền thống này trong nền văn hóa Việt Nam.
Để nghệ thuật trình diễn dân gian múa rối nước Đào Thục tiếp tục lan tỏa, cần sự chung tay của cả cộng đồng và sự quan tâm đầu tư của Nhà nước. Cấp ủy, chính quyền các cấp cần tăng cường tuyên truyền, quảng bá rộng rãi, nâng cao nhận thức xã hội về giá trị của di sản; khuyến khích các nghệ nhân tâm huyết tham gia truyền dạy cho thế hệ trẻ; đồng thời gắn bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa – lễ hội, để múa rối nước không chỉ sống trong lòng người dân địa phương mà còn tỏa sáng trên bản đồ văn hóa quốc tế.
Múa rối nước Đào Thục – di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – là niềm tự hào của nhân dân Thư Lâm nói riêng và Thủ đô Hà Nội nói chung. Với giá trị lịch sử, nghệ thuật và nhân văn sâu sắc, loại hình nghệ thuật này cần tiếp tục được giữ gìn, phát huy, góp phần xây dựng đời sống văn hóa phong phú, lành mạnh và khẳng định bản sắc văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Phòng VH - XH